Onroerend Erfgoed

Startschot archeologische opgravingen Noorderlijn

Begin maart zijn de werken voor de aanleg van de nieuwe tramlijn naar het noorden van Antwerpen van start gegaan. Pal onder het traject van de Noorderlijn liggen de restanten van de Spaanse omwalling. De komende twee jaar zullen delen van deze verdedigingsmuur terug zichtbaar worden. Een uniek moment voor Antwerpen om meer te weten te komen over een uitzonderlijke militaire constructie uit de 16de eeuw. Momenteel is er gestart met het blootleggen van bastion Huidevetterstoren ter hoogte van de Frankrijklei. In mei wordt ook de heraanleg van de Rijnkaai archeologisch begeleid.

Spaanse omwalling komt voor even terug tevoorschijn
Nog tot 2019 vinden de werken voor de bouw van de Noorderlijn plaats. Gedurende deze periode onderzoeken archeologen van de stad de belangrijkste delen van de Spaanse omwalling. Meer concreet graven ze de komende drie jaar op zes locaties:
1. Bastion Kattenberg aan de Rijnkaai
2. Bastion Slijk aan de Londenbrug
3. Bastion Schijn aan de Noorderplaats
4. Rode Poort aan de Paardenmarkt en de Tunnelplaats
5. Kipdorpbrug met bastion aan het Operaplein
6. Bastion Huidevetterstoren aan de Maria-Theresialei

Startschot met bastion Huidevetterstoren
Vandaag zijn archeologen gestart met de opgraving van bastion Huidevetterstoren, genoemd naar de wijk waar de huidevetters hun ambacht beoefenden sinds de middeleeuwen. Dit bastion werd als laatste van de negen monumentale bolwerken gebouwd en was haast onverwoestbaar. De bakstenen muren waren zo’n tien meter hoog en bekleed met witte kalkzandsteen. Aan de binnenzijde zorgden steunberen voor extra versteviging van de hoofdmuur. Het volledige bastion was zo’n honderd meter breed. Uit historische prenten en tekeningen zijn onder andere de piramides op elke bastionpunt af te leiden. Dat was typisch voor de Antwerpse omwalling. Het onderzoek zal hierover meer informatie prijsgeven.

Huidevetterstorenbastion_16eeeuw_Vergilius Bononiensis_MuseumPlantinMoretus

De Spaanse omwalling: negen bastions, vijf stadspoorten en monumentale bruggen
De Spaanse omwalling was een van de meest moderne versterkingen van haar tijd. Deze verdedigingsmuur werd in de 16de eeuw gebouwd in opdracht van Keizer Karel om Antwerpen te beschermen tegen aanvallen van buitenaf. Op dat moment werd de stad bedreigd door Gelderse troepen onder leiding van Maarten Van Rossum. Eigen aan de Spaanse omwalling is de tien meter hoge verdedigingsmuur met negen bastions, vijf stadspoorten in Renaissancestijl, monumentale bruggen en de vestinggracht met water. De bastions zijn vijfhoekige uitsprongen om de stad nog beter te kunnen verdedigen, een Italiaanse uitvinding. Door deze uitsprong kon de vijand sneller bestookt worden met kanonnen en kon de stadsmuur meer beveiligd worden vanop de flanken. Eén van de beste ingenieurs uit die tijd, Donato di Boni, maakte het ontwerp.

Brialmontomwalling midden negentiende eeuw maakt Spaanse omwalling overbodig
Rond het midden van de 19de eeuw hadden twee veranderingen een impact op de afbraak van de Spaanse omwalling. Enerzijds barstte de stad uit haar voegen door de grote bevolkingstoename. Anderzijds werd het militaire arsenaal steeds moderner, waardoor er beslist werd om een nieuwe muur te bouwen rond de groter geworden stad: de Brialmontomwalling. Op dit tracé ligt vandaag de Ring. De Spaanse omwalling was niet meer nodig en werd op twee jaar tijd met de grond gelijkgemaakt. De delen onder de grond bleven behouden, maar verdwenen onder de Leien.

Deel van monumentale resten permanent zichtbaar vanaf 2018
Schepen Van de Velde: “Niet alle archeologische resten kunnen bewaard worden. Bijvoorbeeld bij rioleringswerken of de bouw van de pre-metrotunnel aan de Frankrijklei zullen muurresten verdwijnen om plaats te maken voor de nieuwe Noorderlijn. Andere delen van de Spaanse omwalling blijven bewaard. Zo worden de monumentale resten van de Kipdorpbrug, het bastion en de stadsmuur vanaf 2018 permanent zichtbaar in een openlucht-site. Tijdens de heraanleg van de zuidelijke Leien werd het Keizersbastion al opgegraven. Dat is reeds te bezichtigen in de parking Nationale Bank, op niveau -3.” Voor de registratie van dit uitzonderlijk bastionrestant wordt samengewerkt met het Agentschap Onroerend Erfgoed, waarbij de mogelijkheden van digitale 3D-registratie aan de hand van fotogrammetrie worden verkend.

Simulatie_Noorderlijn_Kipdorpsite_Manuel de Solà-Morales

Wie geïnteresseerd is in de archeologische opgravingen kan terecht in het infopunt van de Noorderlijn – Theater building Italiëlei 122 of op www.noorderlijn.be – of op de website van de stad Antwerpen www.antwerpen.be/archeologie. Het is sterk afgeraden om zelf te dicht bij de werf te komen, aangezien het verkeer er blijft doorrijden.